|
Verzadigd of onverzadigd
Verzadigd, onverzadigd, meervoudig onverzadigd; om de essentie van vetzuren te begrijpen kan het geen kwaad om de basale vettenkennis nog eens de revue te laten passeren. Vetzuren worden onderverdeeld in verzadigde en onverzadigde vetzuren. Een vetzuurketen bestaat uit een rij koolstofatomen met daaraan verbonden een aantal waterstofatomen. Wanneer alle koolstofatomen in de keten op alle beschikbare plaatsen ‘bezet’ zijn door waterstofatomen en er dus geen plekken meer over zijn waar andere atomen zich aan kunnen binden, dan spreken we van verzadigd vet. Wanneer er nog vrije plaatsen (de dubbele bindingen) aan de koolstofketen beschikbaar zijn spreken we van onverzadigd vet. Is er één dubbele binding aanwezig dan spreken we van een enkelvoudig onverzadigd vetzuur, zijn er meerdere dubbele bindingen aanwezig dan noemen we dit een meervoudig onverzadigd vetzuur.
De naam van het vetzuur heeft betrekking op de plaats van de eerste dubbele binding vanaf de methylzijde gerekend; zo heeft Omega-3 de eerste dubbele binding op het derde koolstofatoom. Een aantal van deze vetzuren, zoals Omega-3 en Omega-6, zijn essentieel en móeten dus via de voeding worden opgenomen. Met name de Omega-3 vetzuren Eicosapentaeenzuur (EPA) en Docosahexaeenzuur (DHA) zijn van groot belang voor een gezond dierenlichaam.
De dubbele binding in onverzadigde vetzuren zorgt op de eerste plaats voor een andere ruimtelijke structuur van de keten dan verzadigde vetzuren, onverzadigde vetten hebben een ‘knik’ in de keten. De dubbele bindingen hebben bovendien een licht negatieve lading, met als gevolg dat ze elkaar als twee dezelfde polen van een magneet afstoten. Dit heeft tot gevolg dat de vetzuren zich over een groter oppervlak in de cel verspreiden waardoor de soepelheid hiervan vergroot. Door hun structuur en onvermogen nieuwe atomen aan zich te binden zijn verzadigde vetten daarentegen onbuigzame, stugge en rechte vetzuurketens.
Omega-3 vetzuren kunnen gesynthetiseerd worden door chloroplasten in plankton. Via de voedselketen komen Omega-3 vetzuren in vissen en schelpdieren terecht. De beste bronnen van Omega-3 vetzuren zijn de vette vissoorten die in koud, diep water hebben gezwommen zoals sardienen, tonijn, haring en makreel. Des te dieper en kouder het water, des te meer isolatie een vis nodig heeft en des te meer plankton wordt opgenomen wat resulteert in een hogere synthese van Omega-3.
Vis is niet de enige bron van Omega-3. Sommige plantaardige oliën, zoals lijnzaadolie, zijn ook rijk aan dit vetzuur. Waar visolie echter de EPA en DHA ‘kant-en-klaar’ levert, bevatten plantaardige oliën met name alfa-linoleenzuur (ALA). Zoals te zien is in het overzicht van de stofwisselingsroutes van essentiële vetzuren (figuur 1), moet deze ALA nog worden omgezet in EPA en DHA. Voor deze omzetting zijn de enzymen Delta-5 en Delta-6 desaturase nodig. Uit studies blijkt dat katten deze enzymen voor een groot gedeelte ontberen waardoor zij nauwelijks EPA en DHA kunnen synthetiseren uit ALA . Voor katten is het derhalve van essentieel belang dat EPA en DHA in hun zuivere vorm aan de voeding worden toegevoegd of wordt gesupplementeerd. Honden zetten van de aangeboden ALA maar 10 % om in de zo belangrijke EPA en DHA.
Het belang van de juiste verhouding
Zoals te zien in het stofwisselingsschema(fig.1) maakt niet alleen Omega-3 gebruik van desaturase-enzymen, ook Omega-6 heeft deze enzymen nodig voor haar omzetting naar Arachidonzuur (AA). Dit heeft tot gevolg dat er competitie om de delta-5 en delta-6 desaturase-enzymen ontstaat. De meest optimale verhouding van Omega-6:Omega-3 is maximaal 4:1, deze verhouding is echter in lang niet alle gevallen in commerciële diervoeding aanwezig. Veel honden krijgen, net als mensen, relatief te weinig goed opneembare Omega-3 binnen en teveel Omega-6. Een studie van Plantinga en Beynen uit 2003, waarbij 15 merken commerciële kattenvoeding werden geanalyseerd, toonde bovendien aan dat sommige kattenvoeders een te laag gehalte Omega-3 vetzuren bevatten.
Wanneer middels de voeding relatief teveel Omega-6 vetzuren worden aangeboden heeft dit tot gevolg dat Omega-3 vetzuren in mindere mate omgezet worden in EPA en DHA waardoor de directe behoefte aan deze twee vetzuren groeit. Suppletie van de Omega-3 vetzuren EPA en DHA in de vorm van visolie is in dergelijke gevallen zeker geen mode-uiting maar een noodzaak.
Figuur 1. Stofwisselingsroute Omega-6 en Omega-3. Bron: Bonusan BV.
De functies van gezonde vetten
Onverzadigde vetzuren leveren energie, transporteren vetoplosbare nutriënten en zorgen voor bescherming en isolatie van het lichaam. Ze versoepelen de structuur van de membranen en spelen een rol in de ontwikkeling en het functioneren van de hersenen, het zenuwstelsel en de ogen en de eicosanoïdenhuishouding (lokaal werkende weefselhormonen).
DHA wordt ingebouwd in het celmembraan waardoor de structuur (vloeibaarheid, dikte en vervormbaarheid) en functie hiervan - onder andere de synaptische signaaloverdracht – veranderen. EPA reguleert de enzymen die zorgen voor het doorgeven van signalen binnen de cel. Zowel EPA als AA zijn precursors van de zogenaamde eicosanoïden welke de prostaglandines, de thromboxanen en de leukotrienes omvatten. Bij de omzetting van arachidonzuur (AA) uit Omega-6 komen de pro-inflammatoire prostaglandines 2 en 4 vrij welke ontstekingsbevorderend werken, terwijl bij de omzetting van EPA de ontstekingsremmende prostaglandines 3 en 5 vrijkomen. Hiernaast hebben onverzadigde vetzuren een directe uitwerking op het immuunsysteem. Ze doen dit door remming van het complementaire immuunsysteem Th2 en door activering van Th1. Door het stimuleren van de Th1 helpercellen wordt de activiteit van de macrofagen gestimuleerd en door de remming van de Th2 helpercellen wordt er, door de beïnvloeding van de B-cellen, minder IgE gevormd wat leidt tot een vermindering van allergische reacties. IgE speelt een belangrijke rol bij atopische dermatitis en astma. Door deze eigenschappen kunnen Omega-3 vetzuren in de praktijk zowel worden ingezet als therapeuticum alsook ter preventie van zeer verschillende aandoeningen.
Indicatiegebieden van EPA en DHA
Atopische dermatitis
Meerdere onderzoeken tonen het gunstige effect van suppletie van Omega-3 bij atopische dermatitis van de hond aan. De ontstekingsremmende werking van EPA, in combinatie met het ‘celmembraanversoepelende’ effect waardoor de barrièrefunctie van de huid verbetert, zijn primair verantwoordelijk voor deze gunstige uitwerking. Hiernaast is de eerder besproken uitwerking van de Omega-3 vetzuren op het immuunsysteem van belang bij atopische dermatitis van de hond en miliaire dermatitis van de kat. In het merendeel van voorgenoemde studies wordt het belang van de juiste dosis Omega-3 benadrukt. Pas vanaf een dosering van 40-50 mg Omega-3 per kilogram hond per dag is het effectief in het bestrijden van atopische dermatitis bij de hond en wordt waargenomen dat de dosering corticosteroïden kan worden verlaagd of zelfs weggelaten. Het maximale effect van toediening van Omega-3 vetzuren wordt tevens pas waargenomen na 4 tot 12 weken, dit laat zien dat de therapietrouw van de eigenaar van groot belang is voor het slagen van de behandeling. Praktijkervaring leert dat een lagere dosering wel al effect op de conditie van huid en vacht heeft.
Nieraandoeningen
Nutritionele ondersteuning is essentieel in de behandeling van chronische interstitiele nefritis. Reductie van de hoeveelheid opgenomen fosfor, eiwit en natrium, verhoogde opname van kalium dragen mogelijk bij de progressie te vertragen. Onderzoeken naar de inzet van Omega-3 bij patiënten met nierproblemen laten zien dat suppletie van Omega-3 vetzuren een vertragend effect heeft op de progressie van chronisch nierfalen, terwijl suppletie van Omega-6 vetzuren juist een degeneratief effect laat zien. Het is met name de eicosanoïdenproductie voortkomend uit de synthese van EPA die in deze gevallen een verlaging van de pro-inflammatoire eicosanoïden en een verhoging van vasodilatatieve mediatoren bewerkstelligt.
Artrose
De bij artrose aanwezige ontstekingen in de gewrichten worden geremd door de eicosanoïden uit Omega-3 vetzuren indien deze in hoge dosering worden toegediend. Hierdoor zullen de klinische klachten verminderen. Ervaring uit de praktijk laat zien dat na enkele weken toediening de dosering pijnstillers vaak verlaagd kan worden. Ook zijn er aanwijzingen dat de kraakbeenafbraak geremd kan worden. Incubatie van geïsoleerd gewrichtskraakbeen in een medium met Omega-3 vetzuren remde de afbraak van proteoglycanen door de verlaging van de plasma-concentratie van het cytokine Il-1. Deze verlaging zal voor minder aanmaak van metalloproteïnase MMP-3 zorgen waardoor er een minder afbraak zal plaatsvinden van collageen type II en proteoglycanen in de kraakbeenmatrix. Het lijkt er dus op dat visolie de kraakbeenafbraak kan vertragen.
Hartfalen
Bij honden en katten met hartproblemen kan het toedienen van een hoge concentratie visolie leiden tot een verbetering van het klinisch verloop. Het onderzoek van Freeman et all. laat zien dat het toedienen van visolie de interleukine-1 beta (IL-1)concentratie verlaagt en de cachexie verbetert. Toediening van visolie aan Boxers met Boxer Cardiomyopathie liet een daling zien van de aritmieën.
Onverzadigde vetzuren en de hersenen.
De DHA concentratie in het lichaam verschilt per type weefsel, maar is het hoogste in de hersenen en het oog. DHA heeft een gunstig effect op de ontwikkeling van de hersenen bij opgroeiende dieren, maar voorkomt ook degeneratie van de hersenfunctie en het zenuwstelsel bij oudere dieren. Door de inbouw van DHA in de celmembranen versoepelen deze; dit bevordert de synaptische signaaloverdracht. Ook in deze gevallen dient gedurende een langere periode (tenminste 4 weken) 40 mg Omega-3 per kilogram hond per dag worden toegediend. Frans onderzoek toonde in 2000 bovendien aan dat met name DHA verkregen uit Omega-3 de neurale schade veroorzaakt door een CVA of een uitgelokte epileptiforme aanval bij dieren vermindert. Dit beschermende effect zou voornamelijk te maken hebben met het feit dat Omega-3 kaliumkanalen in het lichaam (TREK-1 eiwit) open zet. Hierdoor treedt verwijding van bepaalde bloedvaten op in de hersenen waardoor de schade door zuurstoftekort wordt verminderd.
Hoewel visolie geen garantie biedt op een lang en gelukkig leven, is de ‘hype’ rond visolie te verklaren: een hoge dosis visolie kan inderdaad een gunstig effect hebben op zeer uiteenlopende lichaamsfuncties bij mens en dier. Dit houdt echter niet in dat íedere willekeurige visolie of ieder product verrijkt met Omega-3 deze gunstige uitwerking heeft, in tegendeel. Visolie vervaardigd uit gekweekte vis of niet goed gezuiverde visolie kan gecontamineerd zijn met antibiotica (bijvoorbeeld zalmolie van gekweekte zalm), zware metalen en andere lichaamsbelastende afvalstoffen. Een goede visolie dient dan ook volgens strenge regels gezuiverd te worden. Ook de concentratie van EPA en DHA in de visolie is van belang. Veel visoliën bevatten een relatief laag gehalte aan EPA en DHA; om de bovengenoemde therapeutische dosis EPA en DHA te bereiken dient in deze gevallen erg veel visolie te worden gegeven. Dit kan niet alleen diarree veroorzaken, ook leidt het al snel tot gewichtstoename bij het dier; iets wat juist bij artrose of hartfalen bijzonder ongewenst is. Een goede, geconcentreerde visolie dient dan ook een laag calorische waarde te hebben.
Doils en Catoils zijn voorbeelden van zeer geconcentreerde visoliën voor hond en kat.
Tekst: drs. Brenda Ooms, dierenarts
drs. Geertje Visser, NML health
© Deze tekst of delen uit deze tekst mogen uitsluitend worden gebruikt voor andere doeleinden na toestemming van NML health. Bij overname van (delen uit) deze tekst moet NML health daarbij als bron worden vermeld met directe link naar de website http://www.nmlhealth.com. Het aanpassen van (delen) van teksten is ook eveneens niet toegestaan zonder overleg. |